Bốn loài ong mật ở Việt Nam: nội, ngoại, khoái, ruồi

«Ong mật» không phải một loài. Ở Việt Nam có bốn loài nằm dưới cái tên đó, và chúng khác nhau đủ nhiều để nhầm là hỏng việc — nhầm khi mua giống, nhầm khi gặp tổ hoang, nhầm khi đánh giá một lọ mật.

Ong nội — Apis cerana

Loài bản địa, có mặt khắp châu Á. Đây là con ong mà ông bà ta nuôi từ lâu đời.

Cỡ: nhỏ hơn ong ngoại rõ rệt, thân sẫm màu hơn, vạch bụng rõ.

Tổ: nhiều bánh tổ song song, làm trong hốc kín — bọng cây, hốc tường, thùng nuôi.

Tính nết: nhanh nhẹn, dễ hoảng, và dễ bỏ tổ bay đi khi bị quấy hoặc thiếu ăn. Đây là điểm khiến người nuôi mới nản nhất.

Sản lượng: thấp hơn ong ngoại nhiều, nhưng chịu được điều kiện Việt Nam tốt hơn, ít cần can thiệp hơn, và kháng một số vấn đề mà ong ngoại không kháng.

Ong ngoại — Apis mellifera

Loài nhập, gốc châu Âu và châu Phi. Đây là con ong của nghề mật ong công nghiệp trên toàn thế giới.

Cỡ: to hơn ong nội, thường vàng hơn.

Tổ: cũng nhiều bánh tổ trong hốc kín, nhưng đàn đông hơn nhiều.

Tính nết: điềm hơn ong nội, ít bỏ tổ hơn, nên dễ quản lý theo quy mô.

Sản lượng: cao nhất trong bốn loài — đây là lý do duy nhất người ta nhập nó về.

⚠️ Đổi lại: nó đòi tay nghề và đòi thuốc. Ong ngoại ở Việt Nam cần theo dõi bệnh, cần quản lý chúa, và nhiều trại phải di chuyển đàn theo mùa hoa. Đây không phải loài cho người nuôi chơi.

Ong khoái — Apis dorsata

Loài ong mật lớn nhất, và là loài không ai nuôi được.

Cỡ: to hơn hẳn — thấy là nhận ra ngay.

Tổ: điểm nhận dạng chắc chắn nhất — một bánh tổ DUY NHẤT, treo lộ thiên dưới cành cây cao, vách đá, hoặc gầm mái nhà lớn. Không bao giờ làm trong hốc kín.

Tính nết: hung dữ, và đây là loài nguy hiểm nhất trong bốn loài. Đàn có thể đuổi rất xa. Mọi tai nạn nặng do ong ở Việt Nam mà báo chí đưa tin, phần lớn là loài này hoặc ong vò vẽ.

Mật: mật ong khoái là mật rừng, do người đi lấy tổ hoang khai thác, không phải mật nuôi.

🔴 Gặp tổ ong khoái thì tránh xa và gọi người có nghề. Đừng tự xử lý, đừng hun khói, đừng ném.

Ong ruồi — Apis florea

Loài nhỏ nhất trong nhóm ong mật.

Cỡ: bé, dễ bị tưởng là ruồi hoặc là ong dú nếu nhìn thoáng.

Tổ: cũng một bánh tổ duy nhất lộ thiên như ong khoái, nhưng nhỏ — thường treo ở bụi cây thấp, hàng rào, cành nhỏ ngang tầm mắt.

Tính nết: hiền nhất trong ba loài Apis kể trên, ít khi tấn công.

Mật: rất ít, không có giá trị thương mại đáng kể.

Bảng nhận dạng nhanh

Nhìn cái tổ trước, nhanh hơn nhìn con ong:

Tổ trong hốc kín, nhiều bánh → ong nội hoặc ong ngoại. Con nhỏ sẫm là nội, con to vàng là ngoại.

Một bánh lộ thiên, to bằng cái nong, trên cao → ong khoái. Tránh xa.

Một bánh lộ thiên, nhỏ bằng bàn tay, ở bụi thấp → ong ruồi.

Ống nhựa cây nhô ra từ một cái hốc nhỏ, ong li ti ra vào → không phải ong mật. Đó là ong dú, một nhóm hoàn toàn khác.

Vậy ong dú đứng ở đâu

Ong dú không thuộc nhóm Apis — nó thuộc nhóm ong không ngòi, họ hàng xa hơn. Khác biệt rõ nhất với cả bốn loài trên:

Nó không đốt được, nó không làm bánh tổ sáp song song mà làm buồng trứng cụm và túi mật riêng, và nó trữ mật trong túi nhựa cây chứ không trong ô sáp.

Nên khi so «ong dú với ong mật», không phải so hai giống trong một loài — mà là so hai nhánh khác nhau, làm hai việc khác nhau. Sản lượng thì Apis thắng xa; còn nuôi được trong sân nhà có trẻ con thì chỉ ong dú làm được.