Ong đơn độc: phần lớn loài ong trên đời không sống thành đàn

Nói tới ong là người ta nghĩ tới đàn: ong chúa, ong thợ, cái tổ, mật. Đó là hình ảnh của ong mật và ong dú.

Nhưng đó là thiểu số. Trong hơn hai mươi nghìn loài ong trên thế giới, phần lớn sống một mình — không chúa, không thợ, không đàn, không mật để ai lấy.

Và chính nhóm im lặng đó đang làm phần lớn công việc thụ phấn trong vườn nhà.

Ong đơn độc sống thế nào

Vòng đời gọn và cô độc:

Một con cái trưởng thành tự làm tất cả. Nó tìm chỗ làm tổ, tự đào hoặc tự dọn, tự đi kiếm phấn hoa, tự xếp phấn thành viên thức ăn, đẻ một quả trứng lên đó, bịt buồng lại, rồi làm buồng kế tiếp.

Làm xong vài buồng thì nó chết. Nó không bao giờ gặp con của mình.

Con non ăn khối phấn mẹ để sẵn, lớn lên, ngủ qua mùa bất lợi ngay trong buồng, rồi tới mùa thì chui ra — và lặp lại đúng một vòng như vậy.

Không có kho mật để trữ, vì không có đàn nào cần qua mùa đói. Đây là lý do không ai nuôi ong đơn độc để lấy mật — không có mật.

Vài nhóm dễ gặp ở Việt Nam

Ong thợ mộc — con to, đen bóng, thân tròn mập, bay ù ù rất ồn. Nó khoét đường hầm trong gỗ để làm tổ: cột hiên, xà nhà, thân tre, gỗ mục. Người ta hay tưởng nó là ong dữ vì kích thước và tiếng bay, nhưng con đực không có ngòi, còn con cái rất hiếm khi chích.

Ong cắt lá — dấu vết của nó nhận ra ngay cả khi không thấy con: những vết cắt hình bán nguyệt gọn như dao trên mép lá. Nó không ăn lá, nó mang mảnh lá về lót buồng trứng. Thấy lá bị khoét tròn đều thì đó là ong cắt lá, không phải sâu — đừng phun thuốc.

Ong đào đất — làm hang trong đất trống, đất nện, bờ đất. Đây là lý do một mảnh đất trống trong vườn có ích hơn người ta tưởng.

Ong vách đất — đắp những ống bùn nhỏ lên tường, mặt dưới mái, kẽ cửa. Nhiều nhà quét đi vì tưởng bẩn.

Vì sao nhóm này quan trọng

Ba lý do, và cả ba đều đo được:

1. Chúng thụ phấn hiệu quả hơn tính trên đầu con. Ong đơn độc mang phấn khô, dính trên lông bụng, rơi vãi nhiều khi ghé hoa. Ong mật vo phấn thành cục ẩm gắn chặt vào chân — gọn cho nó, nhưng rơi ít hơn. Nghe ngược đời nhưng đúng: gọn gàng thì thụ phấn kém hơn.

2. Chúng làm việc trong điều kiện ong mật nghỉ. Nhiều loài đơn độc ra bay sớm hơn, chịu lạnh hơn, chịu trời râm hơn.

3. Có những cây chỉ nhóm này làm được. Cà chua, cà tím và họ hàng cần rung để nhả phấn — hoa không tự rụng phấn xuống. Một số ong đơn độc bám vào hoa rồi rung cơ cánh ở tần số cao làm phấn bung ra. Ong mật không làm được động tác này. Vườn thiếu nhóm đó thì cà chua đậu kém, dù đầy ong mật.

Việc làm được ngay trong vườn

Nhóm này không cần nuôi, chỉ cần đừng dọn mất chỗ ở của chúng:

Chừa một mảnh đất trống, không phủ bạt, không lát gạch. Ong đào đất cần đúng thứ đó.

Giữ lại gỗ mục, cành khô, đoạn tre cũ. Đây là nhà của ong thợ mộc và nhiều loài làm tổ trong lỗ.

Đừng phun khi thấy lá bị cắt hình bán nguyệt. Đó là dấu hiệu vườn đang lành, không phải sâu bệnh.

Đừng quét sạch mọi ống bùn nhỏ trên tường.

Chừa cỏ ra hoa ở một góc. Nhóm đơn độc bay gần và cần hoa liên tục, không chịu được khoảng trống giữa hai mùa.

Liên hệ với ong dú

Ong dú nằm ở phía bên kia: sống đàn, có chúa, có kho mật, tổ tồn tại nhiều năm.

Nhưng hai nhóm không cạnh tranh triệt tiêu nhau — chúng ăn ở những nhóm hoa khác nhau và hoạt động ở những khung giờ hơi lệch nhau. Một khu vườn có cả tổ ong dú lẫn nhóm đơn độc hoang là khu vườn được phục vụ đầy đủ nhất.

Nên nuôi ong dú không thay thế được việc giữ chỗ cho nhóm hoang. Hai việc khác nhau, làm cả hai thì vườn mới đủ.