
Đặt một tổ ong vào vườn không làm mọi cây đậu quả nhiều hơn. Có cây không cần ong chút nào, và có cây gần như không có quả nếu thiếu ong.
Biết cây nào thuộc nhóm nào là việc đáng làm — vì nó quyết định đặt tổ có ích hay không.
Nhóm 1: không cần côn trùng.
Cây tự thụ phấn hoặc nhờ gió.
Nhờ gió: lúa, ngô, các loại cỏ, nhiều cây lấy hạt. Hoa của chúng thường nhỏ, không màu sặc sỡ, không mùi, không mật — vì không cần dụ ai cả.
Tự thụ phấn: đậu các loại, nhiều giống lúa. Nhị và nhuỵ cùng một hoa, tự xong việc.
⇒ Ong có thể vẫn ghé những cây này để lấy phấn, nhưng nó không đổi gì về năng suất.
Nhóm 2: cần một phần — có ong thì hơn hẳn.
Nhóm đông nhất, và là nhóm mà đặt tổ có lời rõ nhất:
Cây có múi — cam, quýt, bưởi, chanh.
Xoài, nhãn, chôm chôm, vải.
Cà phê, điều.
Ổi, mận, táo.
Những cây này tự đậu được một phần, nhưng có côn trùng thì đậu nhiều hơn, quả đều hơn, ít méo hơn.
Nhóm 3: gần như bắt buộc phải có côn trùng.
Bầu, bí, mướp, dưa — hoa đực hoa cái riêng, phấn phải được mang từ hoa này sang hoa kia. Không có ai mang thì không có quả. Đây là lý do nhiều người phải thụ phấn bằng tay cho bí, mướp.
Sầu riêng — phụ thuộc nặng vào côn trùng, và phần lớn việc thụ phấn diễn ra vào ban đêm.
Cà chua, cà tím, ớt — nhóm đặc biệt, nói riêng dưới đây.
Cà chua, cà tím, ớt và họ hàng có hoa giữ phấn trong ống kín. Phấn không tự rơi ra.
Muốn lấy phải bám vào hoa rồi rung cơ cánh ở tần số cao cho phấn bung ra.
🔴 Ong mật không làm được động tác này. Nó ghé hoa, không lấy được gì, rồi bỏ đi.
Làm được là ong nghệ, ong thợ mộc, nhiều loài ong đơn độc, và một số loài ong không ngòi.
⇒ Vườn cà chua đậu kém dù đầy ong mật là chuyện bình thường. Thứ thiếu không phải phân bón mà là đúng loài ong.
Nói đúng phần của nó:
Mạnh ở hoa nhỏ và hoa ống hẹp — vào lọt chỗ con to không vào được. Đây là đặc điểm của nhóm 2: cây có múi, nhãn, chôm chôm, cà phê.
Mạnh ở bán kính gần — công sức dồn hết trong vườn nhà.
Mạnh khi trời râm mát — vẫn làm việc lúc ong mật thưa đi.
Yếu ở hoa to cần sức ép — bầu bí mướp dưa thì con to làm tốt hơn.
Yếu ở hoa có ống mật sâu cần lưỡi dài.
Không cần thiết bị:
Quả có đều không. Quả méo, lệch một bên thường là dấu hiệu thụ phấn không đủ. Đây là quan sát nhanh và khá đáng tin ở nhiều loại cây.
Hoa rụng nhiều mà không đậu.
Ra vườn lúc 8 giờ sáng và 3 giờ chiều, nhìn một bụi hoa trong hai phút. Có con gì ghé không, con gì.
So hai cành: cùng cây, cùng hướng, một cành để tự nhiên, một cành trùm lưới mắt nhỏ trước khi hoa nở. Hết mùa đếm quả đậu trên mỗi cành. Chênh lệch là phần do côn trùng.
Đặt tổ ong dú có lời rõ nhất ở vườn nhóm 2 — cây có múi, nhãn, chôm chôm, cà phê, ổi.
Vườn nhiều bầu bí mướp dưa thì ong dú giúp được nhưng không phải lực lượng chính; cần cả nhóm con to.
Vườn có cà chua, cà tím, ớt thì phải giữ chỗ cho nhóm hoang biết rung — chừa đất trống, giữ gỗ mục, để một góc cỏ ra hoa.
Và câu kết luôn quay về cùng một chỗ: số loài quan trọng hơn số con. Một vườn chỉ có một loài ong, dù đông, vẫn có nhóm cây không được phục vụ.
Cây nhờ gió như lúa, ngô, các loại cỏ — hoa nhỏ, không màu sặc sỡ, không mùi, không mật vì không cần dụ ai. Và cây tự thụ phấn như đậu các loại.
Bầu, bí, mướp, dưa vì hoa đực hoa cái riêng nên phấn phải được mang qua lại — đây là lý do nhiều người phải thụ phấn bằng tay. Sầu riêng cũng phụ thuộc nặng vào côn trùng.
Vì hoa cà chua giữ phấn trong ống kín, phải rung cơ cánh ở tần số cao mới nhả phấn — động tác ong mật không làm được. Làm được là ong nghệ, ong thợ mộc, nhiều loài đơn độc và một số loài ong không ngòi.
Vườn cây có múi, nhãn, chôm chôm, cà phê, ổi — hoa nhỏ mọc chùm, đúng sở trường của loài nhỏ bay gần.
Nhìn quả có đều không — quả méo lệch một bên thường là dấu hiệu thụ phấn không đủ. Và so hai cành cùng cây: một cành để tự nhiên, một cành trùm lưới trước khi hoa nở, hết mùa đếm quả đậu.
Danh sách «cây trồng cho ong dú» trên mạng thường sai với vườn người đọc. Có một cách chắc hơn: nhìn vào hình dạng cái hoa.
Ba loại cây phủ diện tích lớn nhất Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Chúng cho ong ăn rất mạnh trong vài ngày — và không cho gì suốt phần còn lại của năm.
Không phải bài kêu gọi bỏ thuốc. Là bốn việc cụ thể làm được ngay, giữ được phần lớn lực lượng thụ phấn mà vẫn xử lý được sâu.
Vườn nào cũng có một hai tháng hoa rộ. Đàn ong không sống bằng tháng rộ — nó sống bằng những tháng ở giữa, và đó mới là chỗ cần xem.
Vườn đầy ong mật mà cà chua vẫn đậu kém là chuyện có thật. Mỗi nhóm cây cần một kiểu ong, và có những việc chỉ vài loài làm được.
Trên thế giới có hơn hai mươi nghìn loài ong, Việt Nam có hàng trăm. Trang này phân loại, nhận dạng và so sánh chúng — từ ong mật quen thuộc, ong không ngòi, tới ong hoang đơn độc ít ai biết. Trong đó ong dú là loài đang được săn đón hàng đầu, và ở đây nói rõ vì sao.