Nhận ra loài ong không ngòi qua ống cửa tổ

Muốn biết một tổ ong không ngòi là loài gì, người mới thường bắt một con lên soi. Người có nghề thì nhìn cái cửa.

Lý do đơn giản: ngoại hình con ong thay đổi theo tuổi, theo ánh sáng, theo cả thức ăn. Còn cách xây cửa là tập tính — nó ổn định hơn nhiều, và nhìn từ xa cũng thấy.

Ống cửa là gì

Đó là phần duy nhất của tổ lộ ra ngoài. Đàn đắp nó bằng nhựa cây trộn sáp, và nó làm cùng lúc ba việc:

Thu hẹp lối vào để ong gác giữ được — đây là chức năng phòng vệ chính, vì đàn không chích được.

Làm chỗ đứng cho ong gác.

Là dấu hiệu nhận dạng của đàn — mùi riêng của tổ đậm nhất ở đó.

Nhiều loài bịt kín cửa lại vào ban đêm rồi mở ra vào sáng hôm sau. Ai quan sát một tổ vào chiều muộn sẽ thấy việc này.

Những kiểu cửa hay gặp

Ống dài, loe ra như miệng kèn. Nhô hẳn khỏi thân cây hay thành thùng, có khi dài vài phân. Đây là kiểu dễ nhận nhất và cũng đẹp nhất. Miệng loe làm chỗ cho nhiều ong gác cùng đứng.

Ống ngắn, chỉ hơi nhô. Gần sát mặt tổ, miệng tròn gọn.

Lỗ phẳng, gần như không nhô. Chỉ thấy một vòng vật liệu sẫm màu quanh một cái lỗ nhỏ.

Cửa hình phễu. Miệng ngoài rộng, thu hẹp dần vào trong.

Cửa có nhiều nhánh hoặc có phần rìa lởm chởm như đăng-ten — vài loài làm kiểu này.

Màu vật liệu nói gì

Màu ống cửa chạy từ vàng nhạt tới nâu sẫm tới gần đen.

Nó phụ thuộc hai thứ: loài, và loại cây mà đàn lấy nhựa trong vùng đó.

⇒ Vì vậy màu không dùng một mình để định loài. Hai tổ cùng loài ở hai khu rừng khác nhau có thể ra hai màu cửa khác nhau. Phải nhìn hình dạng trước, màu chỉ là thông tin phụ.

Quan sát cửa tổ nói lên gì về sức khoẻ đàn

Đây là phần hữu ích nhất cho người nuôi, vì nó không cần mở tổ.

Số ong ra vào vào buổi sáng nắng. Đây là thước đo sức khoẻ đàn đáng tin nhất mà không phải đụng vào gì. Đứng nhìn hai phút, đếm ước chừng. So với lần trước.

Ong gác có đứng ở miệng không. Đàn khoẻ luôn có vài con canh. Cửa vắng tanh giữa ban ngày là dấu hiệu xấu.

Ong về có mang phấn không. Thấy các cục phấn màu ở chân ong về nghĩa là đàn đang nuôi ấu trùng — tức đàn đang phát triển.

Cửa có bị thu hẹp bất thường không. Đàn tự thu nhỏ cửa khi thấy nguy hiểm hoặc khi yếu đi. Cửa hẹp lại so với trước là tín hiệu đáng đi tìm nguyên nhân.

Có rác được khiêng ra không. Đàn dọn dẹp là đàn đang hoạt động. Nhưng rác ra nhiều bất thường thì đàn đang xử lý một vấn đề gì đó bên trong.

Việc nên làm

Chụp ảnh cửa tổ của mình. Chụp cùng một góc, vài tháng một lần. Đây là cách rẻ nhất để thấy đàn thay đổi ra sao theo mùa — thứ mà trí nhớ không giữ được.

Chụp cả cửa tổ hoang gặp ngoài tự nhiên. Sau vài năm sẽ có một bộ sưu tập nói lên vùng mình có mấy kiểu cửa, tức có khả năng mấy loài.

Đừng sửa cửa tổ. Thấy ống cửa méo, lệch, hay bị bịt bớt thì để yên — đàn làm vậy có lý do của nó, và nó biết rõ hơn ta.