Vì sao ong không ngòi chỉ sống ở vùng nhiệt đới

Bản đồ phân bố của nhóm ong không ngòi rất rõ: chỉ có ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nam Mỹ, châu Phi, Đông Nam Á, bắc Úc.

Châu Âu không có loài nào bản địa. Bắc Mỹ gần như không. Nhật, Hàn, bắc Trung Quốc không có.

Lý do không phải đơn giản là «lạnh giết chúng». Nó nằm ở chỗ sâu hơn — cách sống của cả nhóm không có phương án cho mùa đông.

Ong mật làm gì trong mùa đông

So sánh này cho thấy vấn đề.

Ong mật ở vùng ôn đới có một chiến lược hoàn chỉnh:

Tích trữ rất nhiều mật trong mùa hoa — nhiều hơn mức cần cho sinh hoạt bình thường, vì nó biết sẽ có mấy tháng không kiếm được gì.

Kết thành cụm dày giữa tổ, và rung cơ để sinh nhiệt, giữ nhiệt độ trong cụm cao hơn ngoài trời rất nhiều.

Ngừng đẻ hoặc giảm mạnh trong giai đoạn lạnh nhất, cắt gần hết chi phí.

Ong thợ mùa đông sống lâu hơn nhiều so với ong thợ mùa hè — một dạng sinh lý riêng cho mùa đó.

Bốn thứ cộng lại là một hệ thống đủ để qua được mấy tháng âm độ.

Ong không ngòi thiếu gì

Nhóm này không có ba trong bốn thứ trên:

Kho mật nhỏ. Đàn nhỏ, con nhỏ, bán kính hẹp — lượng trữ chỉ đủ đệm qua vài tuần khó khăn, không đủ cho một mùa dài.

Khả năng sinh nhiệt tập thể yếu hơn hẳn. Đàn ít con thì tổng lượng nhiệt tạo ra ít. Chúng giữ ấm chủ yếu bằng lớp bọc nhựa cây cách nhiệt — tức là giữ nhiệt sẵn có, chứ không phải tạo thêm nhiều nhiệt.

Không có dạng sinh lý riêng cho mùa lạnh.

⇒ Kết quả: gặp mùa lạnh kéo dài, đàn không chết ngay vì lạnh mà chết dần vì cạn kho trong khi không ra ngoài kiếm được gì.

Cái lợi của việc ở nhiệt đới

Nhìn ngược lại thì đây không phải khiếm khuyết, mà là một lựa chọn khác:

Ở vùng có hoa quanh năm, việc tích trữ nhiều là lãng phí. Xây kho lớn tốn vật liệu và tốn công, trong khi ngày mai vẫn ra ngoài kiếm được.

Thay vào đó, nhóm này đầu tư vào thứ khác: một toà thành bền bằng nhựa cây, tồn tại nhiều năm, và phòng vệ tốt.

Đó là chiến lược hợp lý — chỉ là nó khoá chúng vào vành đai nhiệt đới.

Điều này nghĩa là gì với người nuôi ở Việt Nam

Việt Nam nằm vắt qua ranh giới, nên đây không phải chuyện lý thuyết.

Từ Nam tới Trung: không có mùa lạnh thật, đàn hoạt động quanh năm. Đúng vùng của nhóm này.

Từ Bắc Trung Bộ trở ra: có một giai đoạn đàn gần như dừng — ít bay, ít xây, không tăng đàn. Không chết, nhưng sống bằng kho.

Hệ quả thực tế, và đây là chỗ người chuyển vùng hay vấp:

Phải chừa đủ mật cho đàn qua mùa lạnh. Thu theo lịch miền Nam là lấy đúng phần đàn cần để sống.

Không mở tổ trong mùa lạnh. Mở là làm mất nhiệt đúng lúc đàn không tạo lại được nhiều.

Lớp cách nhiệt quan trọng hơn hẳn. Thùng thành dày, chắn gió lùa. Vì đàn giữ ấm bằng cách nhiệt chứ không bằng sinh nhiệt, nên giúp nó cách nhiệt là giúp đúng chỗ.

Chia đàn phải đúng cửa sổ thời gian. Đàn con phải kịp mạnh và kịp tích trữ trước khi trời lạnh.

Còn biến đổi khí hậu

Câu hỏi hay được đặt ra: trời ấm lên thì nhóm này có lan rộng hơn về phía bắc không.

Có thể, nhưng chậm — vì chúng còn bị chặn bởi hai thứ khác: phải có hoa quanh năm, và phải có hốc sẵn để làm tổ. Ấm lên mà không có hai thứ đó thì vẫn không sống được.

Điều này cũng đúng ở quy mô một khu vườn: nhiệt độ chỉ là một trong ba điều kiện, và thường không phải điều kiện thiếu.