Ong mật bốc bay và chia đàn: hai chuyện khác nhau hay bị gọi chung

Người nuôi mới thấy đàn ong bay đi thường gọi chung là «bốc bay». Thật ra có hai chuyện hoàn toàn khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng dẫn tới xử lý sai.

Chia đàn — đàn đang mạnh

Đây là chuyện tốt, là cách loài ong sinh sản ở cấp độ đàn.

Diễn biến: đàn đông lên tới mức chật. Ong thợ xây các buồng chúa. Trước khi chúa mới nở, chúa cũ dẫn khoảng một nửa đàn bay ra, để lại phần còn lại với các buồng chúa sắp nở.

Nhóm bay ra đậu tạm ở đâu đó — cành cây, hàng rào — thành một cụm ong dày đặc trong lúc ong trinh sát đi tìm nhà mới.

Dấu hiệu nhận ra:

Đàn đang đông và đang phát triển tốt trong những tuần trước đó.

Có buồng chúa trong tổ — đây là dấu hiệu chắc nhất.

Nhóm bay ra đậu thành cụm gần đó, không đi thẳng.

Thùng cũ vẫn còn ong, còn bánh tổ, còn mật.

Xử lý: đây là cơ hội — bắt cụm đó về là có thêm một đàn. Hoặc chủ động tách đàn bằng tay trước khi nó tự chia, giữ được cả hai phần trong tay mình.

Bốc bay — đàn đang bỏ chạy

Đây là chuyện xấu, và nó nói rằng có gì đó sai.

Diễn biến: cả đàn bỏ đi, không chừa lại gì. Thùng trống, bánh tổ còn nguyên nhưng không một con ong.

Đây là đặc điểm nổi bật của ong nội, ít gặp ở ong ngoại.

Nguyên nhân, xếp theo mức phổ biến:

Thiếu ăn kéo dài. Hết mùa hoa mà không được cho ăn bổ sung.

Bị quấy nhiều lần. Mở tổ liên tục, soi đèn, rung lắc.

Thiên địch làm phiền dai dẳng — kiến bò lên, sâu ăn sáp, ong bắp cày rình cửa.

Chỗ đặt không ổn — quá nóng, quá ẩm, gió lùa, mùi lạ.

Mất chúa mà không gây lại được.

Xử lý: đàn đã đi thì thường không bắt lại được — nó bay thẳng tới nơi đã chọn, không đậu tạm như chia đàn. Việc cần làm là tìm ra nguyên nhân, vì đàn kế tiếp đặt vào đó sẽ gặp đúng điều kiện cũ.

Bảng phân biệt nhanh

Thùng còn ong, có buồng chúa → chia đàn. Tốt.

Thùng trống sạch, không con nào → bốc bay. Có vấn đề.

Nhóm ong đậu thành cụm gần đó → chia đàn, bắt được.

Không thấy đàn đâu cả → bốc bay, mất rồi.

Đàn đang mạnh lên trước đó → chia đàn.

Đàn đang yếu dần trước đó → bốc bay.

Phòng bốc bay

Bốn việc, đúng theo bốn nguyên nhân:

Đừng để đàn đói. Biết lịch hoa quanh mình, và cho ăn bổ sung đúng lúc giáp hạt.

Mở tổ ít thôi. Mỗi lần mở là một lần đàn bị xáo. Chuẩn bị đủ trước khi mở, làm liền một mạch, đậy sớm.

Xử lý thiên địch sớm. Kiến và sâu ăn sáp là hai thứ làm đàn bỏ đi nhiều nhất.

Chỗ đặt làm một lần cho đúng. Nắng sáng tránh nắng chiều, che mưa tạt, thoáng gió nhưng không lùa, kê cao.

Liên hệ với ong dú

Ong dú gần như không bốc bay theo kiểu ong nội.

Lý do nằm ở kết cấu: tổ ong dú làm bằng nhựa cây, gắn chặt vào thành hốc, và đàn đã đầu tư rất nhiều công vào nó. Bỏ đi là bỏ toàn bộ khoản đầu tư đó.

Nên đàn ong dú gặp điều kiện xấu thì yếu dần và chết tại chỗ chứ ít khi bỏ đi. Nghe có vẻ tệ hơn, nhưng với người nuôi thì lại dễ hơn: đàn yếu đi là có dấu hiệu quan sát được, còn đàn bốc bay thì sáng ra là mất, không kịp làm gì.

Ong dú cũng có chia đàn, nhưng chậm hơn nhiều và theo một kiểu khác — đàn con xây dần tổ mới rồi mới chuyển sang, chứ không bay ra thành cụm.