Ong ở miền Bắc: loài nào sống được qua mùa lạnh

Mùa lạnh là ranh giới lớn nhất trên bản đồ loài ong Việt Nam. Từ Bắc Trung Bộ trở ra, mọi tính toán đều phải tính thêm một biến mà miền Nam không có.

Loài chủ lực: ong nội

Ong nội (Apis cerana) là loài của miền Bắc. Nó bản địa, chịu lạnh tốt, và có chiến lược qua đông hoàn chỉnh: tích mật, kết cụm, rung cơ sinh nhiệt, giảm đẻ.

Nghề nuôi ong ở miền núi phía Bắc gần như là nghề nuôi ong nội, và nó gắn với các vụ hoa rừng.

Mật hoa bạc hà ở cao nguyên đá là sản phẩm nổi tiếng nhất của vùng — một loại mật gắn chặt với một vùng và một mùa hoa duy nhất trong năm, không nơi nào khác có.

Ong ngoại ở miền Bắc

Có, nhưng khác cách làm ở Tây Nguyên.

Nhiều trại di chuyển đàn theo mùa: mùa hoa ở Bắc thì ở Bắc, hết vụ thì chở đàn vào Nam hoặc lên Tây Nguyên theo vụ hoa khác.

Nuôi cố định một chỗ quanh năm ở miền Bắc khó hơn vì có giai đoạn dài không có nguồn hoa.

Ong dú ở miền Bắc — chỗ khó nhất

Đây là phần cần nói kỹ, vì nhiều người đang thử và nhiều người đang thất bại.

Nhóm ong không ngòi là nhóm nhiệt đới. Nó không có chiến lược qua đông như ong mật:

Kho mật nhỏ — chỉ đủ đệm vài tuần, không đủ cho một mùa dài.

Sinh nhiệt tập thể yếu — đàn ít con. Nó giữ ấm chủ yếu bằng lớp bọc nhựa cây cách nhiệt, tức giữ nhiệt sẵn có chứ không tạo thêm nhiều.

⇒ Ở miền Bắc, đàn ong dú gần như dừng trong giai đoạn lạnh: ít bay, ít xây, không tăng đàn. Không chết ngay vì lạnh, mà cạn kho dần.

Bốn việc bắt buộc:

Chừa đủ mật. Thu theo lịch miền Nam là lấy đúng phần đàn cần để sống. Đây là sai lầm phổ biến nhất của người đọc tài liệu miền Nam.

Không mở tổ trong mùa lạnh. Mở là làm mất nhiệt đúng lúc đàn không tạo lại được.

Thùng dày, chắn gió lùa. Vì đàn giữ ấm bằng cách nhiệt nên đây là chỗ giúp đúng.

Chia đàn đúng cửa sổ thời gian. Chia muộn thì đàn con không kịp mạnh và không kịp tích trữ.

Loài miền Bắc có mà miền Nam ít

Ong nghệ. Nhóm này ưa mát, nên phong phú ở vùng núi cao phía Bắc và thưa dần xuống đồng bằng nhiệt đới. Người ở Sa Pa, Hà Giang gặp nó thường hơn hẳn người ở miền Tây.

Đây là chuyện có ý nghĩa với nhà vườn: ong nghệ biết rung để nhả phấn, nên nhóm cây cà chua, cà tím ở vùng cao được phục vụ tốt hơn.

Nhiều loài ong đơn độc ưa mát cũng phong phú hơn ở vùng núi.

Loài miền Nam có mà miền Bắc ít

Ong dú — thưa dần và khó nuôi dần khi ra Bắc.

Ong khoái vẫn có ở vùng rừng nhưng mật độ khác.

Nhịp trong năm

Khác hẳn miền Nam, và đây là thứ phải nắm:

Có một giai đoạn dài đàn không phát triển. Mọi việc phải xếp quanh giai đoạn đó.

Mùa hoa chính tập trung, không rải đều như vườn tạp miền Nam.

Khoảng giáp hạt sâu hơn.

⇒ Việc đáng làm nhất, và không tài liệu nào thay được: ghi lịch hoa của chính nơi mình ở. Tháng nào cây gì nở trong bán kính vài trăm mét. Một năm ghi là có tài sản dùng nhiều năm.

Cách đọc tài liệu cho đúng

Phần lớn tài liệu nuôi ong dú ở Việt Nam viết từ góc miền Nam, vì nghề này phổ biến ở đó trước.

Lấy nguyên tắc, bỏ con số tháng.

«Thu sau mùa hoa chính, chừa đủ dự trữ» — dùng được ở mọi vùng.

«Thu vào tháng ba» — chỉ đúng ở một vùng, và ở miền Bắc có thể là lấy đúng phần đàn cần để qua mùa lạnh.

Và đáng tin hơn mọi tài liệu: một người nuôi cách mình mười cây số.