Ong nghệ: loài to lông xù biết rung để lấy phấn

Con to, tròn, lông xù như nhung, thường có vạch vàng đen hoặc vàng cam, bay chậm và kêu trầm hơn ong mật.

Đó là ong nghệ. Nó không phải ong mật, không phải ong bắp cày, và nó làm được một việc mà cả hai nhóm kia không làm được.

Nó sống thế nào

Ong nghệ nằm ở giữa hai thái cực: không đơn độc hoàn toàn như ong cắt lá, cũng không sống đàn lâu dài như ong mật và ong dú.

Chu trình của nó:

Một con chúa duy nhất sống sót qua mùa bất lợi, trốn trong đất hoặc trong hốc.

Tới mùa, nó ra tìm chỗ làm tổ — thường là hốc dưới đất: hang chuột bỏ, gốc cỏ dày, đống lá mục.

Nó tự làm mọi việc lúc đầu: xây vài buồng, kiếm phấn, đẻ trứng, ấp.

Lứa thợ đầu nở ra thì chúa thôi ra ngoài, chỉ đẻ. Đàn lớn dần trong mùa — nhưng chỉ tới vài chục tới vài trăm con, không tới hàng nghìn như ong mật.

Cuối mùa, đàn sinh ra chúa mới và ong đực. Rồi cả đàn cũ chết, chỉ chúa mới sống qua mùa và bắt đầu lại.

⇒ Nghĩa là tổ ong nghệ chỉ tồn tại một mùa. Không có kho mật lớn để trữ qua năm, nên không ai nuôi nó lấy mật.

Việc nó làm mà ong mật không làm được

Đây là lý do nó quan trọng.

Một nhóm cây có hoa giữ phấn trong ống kín, phấn không tự rơi ra. Muốn lấy phải bám vào hoa rồi rung cơ cánh ở tần số cao cho phấn bung ra — như xóc muối trong lọ.

Tiếng rung đó nghe được, và khác hẳn tiếng bay bình thường.

Nhóm cây này gồm cà chua, cà tím, ớt, việt quất và họ hàng.

Ong mật không làm được động tác này. Nó ghé hoa, không lấy được gì, rồi bỏ đi.

⇒ Vườn cà chua đậu kém dù đầy ong mật là chuyện bình thường. Thứ thiếu không phải phân bón mà là đúng loài ong.

Ngoài ong nghệ, làm được việc này còn có ong thợ mộc, nhiều loài ong đơn độc, và một số loài ong không ngòi.

Nó có chích không

Có, nhưng gần như không bao giờ chích.

Đàn nhỏ, tổ giấu dưới đất, và nó rất điềm — bay quanh người làm vườn không phản ứng gì. Chỉ chích nếu bị đụng trực tiếp vào tổ hoặc bị bóp.

Ngòi không có ngạnh nên nó chích nhiều lần được, nhưng nó không dùng tới.

Con đực, như mọi loài ong, không có ngòi.

Ở Việt Nam có không

Có, nhưng chủ yếu ở vùng núi cao và miền Bắc. Nhóm này ưa mát — đó là lý do nó phong phú ở châu Âu và vùng ôn đới, còn ở đồng bằng nhiệt đới thì thưa.

Người ở Sa Pa, Đà Lạt, các vùng núi phía bắc gặp nó thường hơn hẳn người ở miền Tây.

Ở vùng thấp nóng, việc rung nhả phấn chủ yếu do ong thợ mộc, ong đơn độc bản địa và một số loài ong không ngòi đảm nhận.

Giữ nó thế nào

Nó làm tổ dưới đất, nên việc giúp nó khác với việc giúp nhóm làm tổ trong lỗ:

Chừa một góc đất không cuốc, không phủ bạt, không lát gạch. Để cỏ mọc dày.

Đừng dọn hết lá rụng và cành khô. Chúa trú qua mùa ở đó.

Trồng hoa nở sớm. Chúa ra khỏi chỗ trú vào đầu mùa, lúc đó hoa còn ít — và đây chính là giai đoạn quyết định đàn có lập được hay không. Vài cây nở sớm trong vườn giúp đúng lúc quan trọng nhất.

Đừng phun khi cây đang nở.

Một điều nên nhớ

Ong nghệ và ong dú không cạnh tranh nhau nhiều — một loài ưa mát làm tổ dưới đất và chỉ sống một mùa, một loài ưa ấm làm tổ trong hốc và sống nhiều năm.

Vườn nào có cả hai thì gần như phủ được mọi nhóm cây: ong dú lo hoa nhỏ và hoa ống hẹp, ong nghệ lo hoa cần rung và hoa cần sức ép.

Đây lại là cùng một kết luận: số loài quan trọng hơn số con.